του Νεκτάριου Μπαμπούρη
Η Γνωσιακή-Συμπεριφορική Θεραπεία (Cognitive Behavioral Therapy – CBT) αποτελεί μία από τις πλέον τεκμηριωμένες ψυχοθεραπευτικές προσεγγίσεις για την αντιμετώπιση των αγχωδών διαταραχών. Σύμφωνα με το γνωσιακό μοντέλο, δεν είναι τα γεγονότα καθαυτά που προκαλούν το άγχος, αλλά ο τρόπος με τον οποίο το άτομο τα ερμηνεύει και τα αξιολογεί (Beck, 1976).
⸻

Τι είναι το στρες;
Το στρες (stress) περιγράφει την ψυχολογική και βιολογική αντίδραση του οργανισμού όταν καλείται να αντιμετωπίσει απαιτήσεις ή προκλήσεις που αξιολογούνται ως σημαντικές ή απειλητικές.
Ο Hans Selye (1976), ο οποίος θεωρείται ο θεμελιωτής της σύγχρονης έρευνας για το στρες, το περιέγραψε ως τη μη ειδική αντίδραση του οργανισμού σε κάθε απαίτηση που του επιβάλλεται. Αργότερα, οι Lazarus και Folkman (1984) διεύρυναν την έννοια, υποστηρίζοντας ότι το στρες δεν εξαρτάται μόνο από το εξωτερικό γεγονός, αλλά κυρίως από τον τρόπο με τον οποίο το άτομο αξιολογεί τις απαιτήσεις της κατάστασης και τους προσωπικούς του πόρους για να την αντιμετωπίσει.
Με βάση το μοντέλο της γνωσιακής αξιολόγησης (Cognitive Appraisal Theory), όταν ένα άτομο θεωρεί ότι οι απαιτήσεις μιας κατάστασης υπερβαίνουν τις δυνατότητές του, ενεργοποιείται η αντίδραση στρες.
Το στρες δεν είναι από τη φύση του παθολογικό. Αντίθετα, σε πολλές περιπτώσεις λειτουργεί προσαρμοστικά, κινητοποιώντας τον οργανισμό ώστε να ανταποκριθεί αποτελεσματικά στις απαιτήσεις του περιβάλλοντος.
Παραδείγματα φυσιολογικού στρες είναι:
μία επαγγελματική συνέντευξη,
μία πανεπιστημιακή εξέταση,
ένας αθλητικός αγώνας,
η γέννηση ενός παιδιού,
η ανάληψη μιας νέας επαγγελματικής θέσης.
Σε όλες αυτές τις περιπτώσεις, το στρες μπορεί να αυξήσει την εγρήγορση, τη συγκέντρωση και την απόδοση.
⸻
Τι είναι το άγχος;
Το άγχος (anxiety) αποτελεί ένα φυσιολογικό συναίσθημα που εμφανίζεται όταν το άτομο αντιλαμβάνεται πιθανή απειλή ή κίνδυνο. Από εξελικτική σκοπιά, το άγχος έχει προστατευτική λειτουργία, καθώς προετοιμάζει τον οργανισμό να ανταποκριθεί αποτελεσματικά σε δυνητικά επικίνδυνες καταστάσεις.
Σύμφωνα με τον Beck (1976), το άγχος ενεργοποιείται όταν το άτομο υπερεκτιμά την πιθανότητα ή τη σοβαρότητα μιας απειλής και ταυτόχρονα υποεκτιμά την ικανότητά του να την αντιμετωπίσει.
Έτσι, δύο άνθρωποι μπορεί να βιώσουν το ίδιο γεγονός με τελείως διαφορετικό τρόπο. Για παράδειγμα, μια δημόσια ομιλία μπορεί για κάποιον να αποτελεί ευκαιρία εξέλιξης, ενώ για κάποιον άλλον να βιώνεται ως σοβαρή απειλή κοινωνικής έκθεσης.
Το άγχος συνοδεύεται συνήθως από:
ανησυχία,
φόβο,
αίσθημα επικείμενου κινδύνου,
αυξημένη εγρήγορση,
δυσκολία συγκέντρωσης,
σωματικά συμπτώματα, όπως ταχυκαρδία, μυϊκή ένταση, δύσπνοια ή εφίδρωση.
⸻
Άγχος και στρες: ποια είναι η διαφορά;
Παρότι σχετίζονται στενά, οι δύο έννοιες δεν είναι ίδιες.
Το στρες αναφέρεται κυρίως στην αντίδραση του οργανισμού απέναντι σε πραγματικές απαιτήσεις του περιβάλλοντος. Αντίθετα, το άγχος αφορά κυρίως την προσδοκία μιας πιθανής απειλής, ακόμη και όταν αυτή δεν είναι παρούσα ή δεν πρόκειται να συμβεί.
Με απλά λόγια:
Το στρες συνδέεται περισσότερο με το «τι συμβαίνει τώρα».
Το άγχος συνδέεται περισσότερο με το «τι μπορεί να συμβεί στο μέλλον».
Για παράδειγμα, ένας εργαζόμενος που έχει πολλές υποχρεώσεις μπορεί να βιώνει στρες λόγω αυξημένου φόρτου εργασίας. Αν όμως αρχίσει να σκέφτεται ότι «σίγουρα θα αποτύχω», «θα με απολύσουν» ή «δεν θα τα καταφέρω ποτέ», τότε εμφανίζεται το άγχος ως αποτέλεσμα της γνωσιακής ερμηνείας της κατάστασης.
⸻
Πότε το άγχος γίνεται προβληματικό;
Το άγχος είναι φυσιολογικό και απαραίτητο όταν είναι ανάλογο της κατάστασης και υποχωρεί μετά το τέλος της.
Γίνεται όμως δυσλειτουργικό όταν:
εμφανίζεται χωρίς αντικειμενική απειλή,
είναι υπερβολικά έντονο,
διαρκεί για μεγάλο χρονικό διάστημα,
επηρεάζει την εργασία, τις σχέσεις ή την καθημερινή λειτουργικότητα,
οδηγεί σε αποφυγές και περιορισμό της ζωής του ατόμου.
Στις περιπτώσεις αυτές, το άγχος μπορεί να αποτελεί χαρακτηριστικό μιας αγχώδους διαταραχής και να απαιτεί αξιολόγηση από επαγγελματία ψυχικής υγείας.
⸻
Πότε το στρες γίνεται προβληματικό;
Το στρες αποτελεί μια φυσιολογική και συχνά προσαρμοστική αντίδραση απέναντι στις απαιτήσεις της καθημερινότητας. Όταν είναι παροδικό, μπορεί να κινητοποιήσει το άτομο και να το βοηθήσει να ανταποκριθεί αποτελεσματικά σε απαιτητικές καταστάσεις. Ωστόσο, όταν οι στρεσογόνοι παράγοντες είναι έντονοι, παρατεταμένοι ή επαναλαμβανόμενοι και το άτομο αντιλαμβάνεται ότι οι απαιτήσεις υπερβαίνουν τους διαθέσιμους πόρους αντιμετώπισης, το στρες μπορεί να γίνει επιβαρυντικό (Lazarus & Folkman, 1984).
Το παρατεταμένο στρες μπορεί να συνδέεται με:
- επίμονη σωματική και ψυχική ένταση,
- ευερεθιστότητα και δυσκολία χαλάρωσης,
- διαταραχές του ύπνου,
- δυσκολίες συγκέντρωσης,
- αίσθημα εξάντλησης,
- μειωμένη λειτουργικότητα στην εργασία ή στην καθημερινότητα.
Η χρόνια ενεργοποίηση των συστημάτων απόκρισης στο στρες έχει επίσης συσχετιστεί με επιβάρυνση της σωματικής και ψυχικής υγείας (McEwen, 1998). Επομένως, το βασικό ζήτημα δεν είναι η παρουσία του στρες καθαυτή, αλλά η ένταση, η διάρκεια και ο βαθμός στον οποίο επηρεάζει τη λειτουργικότητα και την ποιότητα ζωής του ατόμου.
⸻
Πώς εξηγεί το άγχος η Γνωσιακή-Συμπεριφορική Θεραπεία (CBT);
Η CBT βασίζεται στην αρχή ότι οι σκέψεις, τα συναισθήματα, οι σωματικές αντιδράσεις και οι συμπεριφορές αλληλεπιδρούν συνεχώς.
Όταν ένα γεγονός συμβεί, δεν είναι το ίδιο το γεγονός που προκαλεί άμεσα το συναίσθημα, αλλά η ερμηνεία που του αποδίδει το άτομο.
Για παράδειγμα:
Γεγονός: Ο προϊστάμενος ζητά να μιλήσει με έναν εργαζόμενο.
Αυτόματη σκέψη: «Έκανα κάποιο σοβαρό λάθος. Θα με απολύσουν.»
Συναίσθημα: Άγχος.
Σωματικές αντιδράσεις: Ταχυκαρδία, εφίδρωση, μυϊκή ένταση.
Συμπεριφορά: Αποφυγή, δυσκολία συγκέντρωσης, συνεχής αναζήτηση επιβεβαίωσης.
Στην πραγματικότητα, ο προϊστάμενος μπορεί απλώς να θέλει να αναθέσει μια νέα εργασία ή να δώσει θετική ανατροφοδότηση. Η γνωσιακή ερμηνεία είναι αυτή που καθορίζει την ένταση του άγχους.
⸻
Συμπέρασμα
Το στρες και το άγχος αποτελούν φυσιολογικές ανθρώπινες αντιδράσεις, αλλά δεν είναι ταυτόσημες έννοιες. Το στρες αφορά κυρίως την προσαρμογή στις απαιτήσεις του περιβάλλοντος, ενώ το άγχος σχετίζεται με την αντίληψη και την προσδοκία μιας πιθανής απειλής. Η Γνωσιακή-Συμπεριφορική Θεραπεία προσφέρει ένα σαφές επιστημονικό μοντέλο για την κατανόηση του τρόπου με τον οποίο οι σκέψεις επηρεάζουν τα συναισθήματα και τη συμπεριφορά, συμβάλλοντας αποτελεσματικά στη μείωση του δυσλειτουργικού άγχους.
Βιβλιογραφία
Barlow, D. H. (2002). Anxiety and its disorders: The nature and treatment of anxiety and panic (2nd ed.). Guilford Press.
Beck, A. T. (1976). Cognitive therapy and the emotional disorders. International Universities Press.
Beck, A. T., Emery, G., & Greenberg, R. L. (2005). Anxiety disorders and phobias: A cognitive perspective (2nd ed.). Basic Books.
Beck, J. S. (2021). Cognitive behavior therapy: Basics and beyond (3rd ed.). Guilford Press.
Clark, D. A., & Beck, A. T. (2012). The anxiety and worry workbook. Guilford Press.
McEwen, B. S. (1998). Protective and damaging effects of stress mediators. The New England Journal of Medicine, 338(3), 171–179. https://doi.org/10.1056/NEJM199801153380307
Hofmann, S. G., Asnaani, A., Vonk, I. J. J., Sawyer, A. T., & Fang, A. (2012). The efficacy of cognitive behavioral therapy: A review of meta-analyses. Cognitive Therapy and Research, 36(5), 427–440.
Lazarus, R. S., & Folkman, S. (1984). Stress, appraisal, and coping. Springer.
Selye, H. (1976). The stress of life (Rev. ed.). McGraw-Hill.


0 Σχόλια